Yanığın Emine Abla: Silahları kağnıdan yere boşaltacaktık.Arabaya gittim.Yanığın Emine Abla da karnı üstünde çöküvermişti.Çuvalı açtı birde ne göreyim: Hey Allah’ım sen ne yapmazsın ki? Yamalı bir gömlek içinde ay parçası gibi bir çocuk.Daha ekşiliği gitmemiş.Çıldır çıldır yüzüme bakıyordu.Bacaklarının üstüne iki mavzer bindirilmişti.Şaştım kaldım ‘Abla’ dedim.Evde bu çocuğa bakacak kimse yok mu idi? Bu donsuzu ne dedin de Allah’ın yeri sağır, göğü sağır günlerinde yanına aldın.Bu ağır demirler o yavrucuğun bacaklarına konur mu? Hiç tınmadı.Ben onu yolda doğurdum.Onun için köye mi döneyim? Baktım biraz üşüyordu.Silahlardan ısınır diye koydum dedi’
Emine Abla’ya
Ilgaz Dağlarında çocuk doğurdun, Memende süt yoktu karda doyurdun,Sardın sarmaladın sırtına vurdun,Terk etmedin gene karlı yolları. Geçit vermediği halde yürüdün,Yıkık köprülerden kağnı sürüdün,Yağmur gören saman gibi çürüdün.Terk etmedin gene karlı yolları Ekmeğin tükendi, karnın aç kaldı,Karakış gününde canın daraldıBeş günlük çocuğun içi kavladıTerk etmedin gene karlı yolları. | Uzaktan gelince gâza yerine,Işık aktı gözlerinin ferineMintanın boğulmuşken kabir terine.Terk etmedin gene karlı yolları. Türklüğü kurtaran senin kolundur,O yarın örtünle yırtık yüvündürDağda, belde büyüttüğün yavrundur.Terk etmedin gene karlı yolları. M. Muzaffer Şadi |
Hancı Halil Ağa:(? – 1957): Ilgaz ilçe merkezine yaklaşık 7 km. uzaklıkta, Kastamonu yolu üzerinde: vatansever, çevresinde sevilen sayılan, hatırlı bir kişi olan Halil Ağa’nın Hanı vardı.Halil Ağa’nın Kurtuluş Savaşı’na verdiği destek anlatmakla bitirilemez.Bu hizmetlerinden dolayı kendisi İstiklâl Madalyası ile taltif edilmiştir.Han 1951’de yanmış, temelleri ise ayaktadır.
İstiklâl Madalyası sahibi Eksikli Salih, Kızılsın’ lı Şakir Ağa, Kuyupınar’lı Arif Sağlam, Kızılsın’lı Ümmihan Nine ve daha nice kahramanlar yetiştirmiştir Ilgaz. Ruhları şâd olsun. Atatürk, Kastamonu’ya giderken Ilgazlılar tarafından Hacı Mehmet hanında, dönüşte de İnköy hanında kurban keserek karşılandı.
Pontus eşkiyası baskını - Derbent Şehitler Abidesi: Türk Milleti bağımsızlık mücadelesi verirken, Trabzon ve Samsun dolaylarında kümelenen 80-100 kişilik Rum ve Ermeni’nin oluşturduğu Pontus eşkiyası batıya doğru saldırıya geçti.Uğradıkları yerleri yakıp yıktılar.Hedefleri arasında Türk Ordusuna lojistik destek sağlayan Koçhisar-ı Bâla’da (Ilgaz) ki cephaneliği yok etmek vardı.Bu amaçla saldırıya geçtiler.Askerlik şubesi başkanı Enis Bey haberi alır almaz Ilgazlılar’dan yardım istedi, her türlü silahını yanına alan Ilgazlı vatandaşlar çetenin üzerine yürüdü.Jandarma müfreze komutanı Aladdin Bey müfrezesi ile birlikte tuzağa düştü ve Baldıran mevkiinde Pontus eşkiyası tarafından vahşice şehit edildiler.Bütün bunlara rağmen cephaneliğe ulaşamadılar, Ilgazlılar canla başla cephaneliği korudular.Cephaneliği ele geçiremeyen eşkıya Bolu dağlarına doğru hareketlerine devam ettilerse de Türk Ordusundan gereken cevabı aldılar, arkadan vurmanın bedelini ödediler.
Şehit düşenler: Çankırı’nın yoğurtçular mahallesinden Çavuş Hamit, Ilgaz’ın Kırışlar’dan Onbaşı Aziz, Ilgaz’ın Yenimahalle’den Hakkı, Çerkeş’in Karasalar’dan Osman ve Kastamonu Kuzyaka’dan Şevki.
Eksikli Salih: Eksik köyünden olup, Pontus eşkiyasının bölgedeki hareketlerini, onların içine girerek izlemiş ve o dönemde Ilgaz’da ki cephaneliğin Pontus eşkiyası tarafından havaya uçurulacağını haberdar ederek, Türk Ordusu’nun lojistik bakımdan maddi kayba uğramamasını sağladı.İstiklâl Savaşında çeşitli cephelerde çarpıştı ve üsteğmenlik rütbesine kadar yükseldi.İstiklâl Madalyası ile taltif edildi.
Ilgaz Kazası (1926) : Nahiye iken sonradan kaza oldu.Merkezi olan Koçhisar kasabası kuzeyi düz bir arazi, güneye doğru devrez çayı yer alır.902 erkek, 890 kadın, 280 hane, 126 dükkan, 4 mahalle, askeriye, cephanelik, altı sınıflı mektep, hükümet dairesi, üç cami, telgrafhane, bir tekke, birkaç çeşme, bir hamamı vardır.
1940 verilerine göre, 15768 erkek, 20021 kadın olmak üzere toplam nüfusu 35 789 dur. Bunun 1 603’ü Ilgaz ilçe merkezinde yaşamaktadır. Hububattan buğday, arpa, mısır, darı, pirinç, sebzelerden patates, fasulye, soğan ve çeşitli meyveler yetişir. Ticaret hayatı hareketli olup pirinç, kereste, tiftik, yağ, peynir, ham deri, elma ticari değeri olan ve ticareti yapılan ürünlerdir.Ticaretini daha çok Çankırı, Ankara, Kayseri, Kırşehir, Çorum ve İstanbul illeri ile yapmaktadır. İlçe merkezlerinde çorap, fanila, dokuma, manifatura üzerine faaliyet gösteren ticarethaneler, iki otel, bir ahçı, üç berber dükkanı vardır. Köylerde sekiz, merkezde bir adet olmak üzere 9 öğretmenli ve 12 eğitmenli ilkokul vardır. Okul binaları 1944 depreminden büyük hasar görmüşse de yeniden yapılmıştır. Kütüphanesinde 2633 ciltlik kitap mevcuttur. 1 Hükümet doktoru, 2 sağlık memuru, 5 yataklı dispanseri mevcut olup hastalık olarak Devrez vadisinde vardır yaygındır.Kazanın içme ve kullanma suyu 25 km. uzakta bulunan Derbent’ten gelmekte ve mahalle çeşmelerinden akmaktadır..
